Саботата во Техеран започна со силни експлозии и дебели столбови чад над центарот на градот.
Во координирана воена операција, Израел и САД започнаа напади врз иранската престолнина, туркајќи го Блискиот Исток во нова и исклучително опасна фаза на конфликт.
Според светските медиуми, првите цели биле лоцирани во близина на канцеларијата на врховниот лидер ајатолахот Али Хамнеи.
Иако драматичен, нападот не беше изненадување – месеците напнатост, неуспешни преговори и воена мобилизација покажаа дека регионот се приближува на работ на отворен конфликт.
Во исто време, во Израел се огласија сирените за воздушен напад, додека Иран го затвори својот воздушен простор, што дополнително ја потврди сериозноста на ситуацијата и крајот на надежта за мирно решение.
„Превентивен напад“ како официјално објаснување
Одговорноста за операцијата најпрвин ја презеде израелската влада, која го опиша нападот како неопходна мерка за самоодбрана.
Во соопштението на израелското Министерство за одбрана се наведува дека разузнавачките податоци укажуваат на непосредна закана од масовен напад од ирански ракети и беспилотни летала.
Министерот за одбрана Израел Кац прогласи вонредна состојба во целата земја и нагласи дека целта на операцијата е да се елиминира егзистенцијалната закана.
„Државата Израел започна превентивен напад за да ги неутрализира заканите кои доаѓаат од Иран“, рече Кац.
Ваквите пораки се продолжение на неколкумесечните предупредувања од Ерусалим и Вашингтон.
Уште од „дванаесетдневната војна“ во јуни 2025 година, кога Израел и САД ги гаѓаа иранските нуклеарни постројки, јасно е ставено до знаење дека нема да се толерира продолжувањето на иранската нуклеарна и балистичка програма.
Иако деталите за наводниот планиран ирански напад не се објавени, израелските власти тврдат дека воената акција била неизбежна за да се спречи поголема катастрофа.
Неуспешни преговори и раст на нуклеарната криза
Нападот влече корени во целосното прекинување на дипломатските преговори. Третата рунда преговори во Женева, одржана со посредство на Оман, само неколку дена претходно заврши без никаков напредок.
Американскиот претседател Доналд Трамп јавно го изрази своето незадоволство и инсистираше на целосно запирање на збогатувањето ураниум, услов што Техеран категорично го отфрли.
Иран беше подготвен да ја ограничи својата нуклеарна програма во замена за укинување на санкциите, но одби да ги продолжи разговорите за да ја вклучи својата ракетна програма и поддршка за сојузниците како Хезболах и Хамас.
Западните грижи дополнително беа зголемени со извештајот на Меѓународната агенција за атомска енергија од 27 февруари, во кој се вели дека инспекторите немаат пристап до клучните објекти оштетени во претходните напади.
Како резултат на тоа, не беше можно да се утврди точниот обем на залихите на збогатен ураниум на Иран, што ги зголеми сомнежите дека Техеран продолжува тајно да развива нуклеарни капацитети. Комбинацијата на недостаток на транспарентност и цврсти преговарачки позиции дополнително ја зголемија веројатноста за воено сценарио.
Внатрешна криза во Иран
Во исто време, Иран се соочуваше со сериозна внатрешна криза. Масовните протести, предизвикани од економската криза, инфлацијата и недостигот, се претворија во отворен бунт против владата.
Режимот одговори со апсења, репресија и ограничувања на интернет слободите, додека безбедносните сили спроведуваа масовни акции низ целата земја.
Аналитичарите сметаат дека Вашингтон оценил дека Иран е ослабен и ранлив и дека тоа е клучен момент за зголемен притисок.
Администрацијата на Доналд Трамп се обиде да го принуди Техеран да направи отстапки – или преку преговори или воена акција.
Непосредно пред нападот, Стејт департментот ги обвини иранските власти дека ги занемаруваат потребите на граѓаните и даваат приоритет на военото финансирање и на регионалните сојузници.
На ескалацијата и претходеа неколкунеделни отворени предупредувања и демонстрации на воена моќ.
САД распоредија силна поморска и воздушна сила, вклучувајќи ги носачите на авиони USS Abraham Lincoln и USS Gerald R. Ford.
Воените аналитичари оценија дека ова е најголемата мобилизација од 2003 година, што укажува на сериозна подготовка за потенцијален конфликт.
Во неколку објави на социјалната мрежа „Вистина“, претседателот Трамп го предупреди Иран дека времето му истекува и даде рок од десет до петнаесет дена да постигне договор.
„Ако тоа не се случи, ќе има сериозни последици“, рече Трамп.
Ваквата реторика дополнително го зголеми притисокот и го намали просторот за дипломатско решение, оставајќи го регионот на работ на отворена војна.
Колку збогатен ураниум има Иран?
Според проценката на МААЕ, во времето кога Израел ги започна воздушните напади на 13 јуни, Иран имал околу 440 килограми ураниум збогатен до 60 проценти чистота.
Ова е технички многу блиску до нивото од 90 проценти потребно за производство на нуклеарно оружје.
Гроси во октомври рече дека таквото количество, доколку дополнително се збогати, може да биде доволно за да се направат до десет нуклеарни бомби.
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи во ноември изјави дека збогатувањето ураниум „во моментов е запрено“, но нагласи дека технолошките знаења не можат да бидат уништени со воени средства.
– Можете да уништите растенија и машини, но не можете да бомбардирате знаење или решителност – рече Арагчи во јануари 2026 година.
МААЕ во јануари потврди дека извршила инспекција на 13 нуклеарни локации кои не биле погодени од нападите, но немале пристап до три клучни објекти кои биле.
Исто така, агенцијата не може да го потврди точниот обем на залихите на високо збогатен ураниум во Иран веќе седум месеци.
Затоа, клучните прашања остануваат отворени, вклучувајќи ја локацијата и количината на залихи, како и фактичката состојба на објектот за збогатување.
Како започна нуклеарната криза?
Иран тврди дека неговата нуклеарна програма е наменета исклучиво за цивилни цели, како што се производство на енергија, медицина и научни истражувања.
Како потписник на Договорот за неширење на нуклеарното оружје (НПТ), Иран има право на цивилна нуклеарна технологија, но му е забрането да развива нуклеарно оружје.
Сепак, повеќегодишната истрага на МААЕ покажа дека од крајот на 1980-тите до 2003 година, Иран спроведувал активности поврзани со развојот на нуклеарна експлозивна направа, во рамките на програмата позната како Проект Амад. Агенцијата наведува дека програмата подоцна била суспендирана.
Голема пресвртница дојде во 2015 година, кога Иран потпиша нуклеарен договор со шест светски сили и се согласи на строги ограничувања на нуклеарните активности во замена за укинување на санкциите.
Договорот го ограничи збогатувањето ураниум на 3,67 отсто и воведе строг меѓународен мониторинг.
Меѓутоа, во 2018 година, САД се повлекоа од договорот и повторно воведоа санкции, тврдејќи дека договорот не го спречи Иран да развие нуклеарни капацитети.
Како одговор, Иран постепено ги прекрши ограничувањата, го зголеми нивото на збогатување на 60 проценти и активира напредни центрифуги.
Во јуни 2025 година, МААЕ официјално утврди дека Иран ги прекршува своите обврски за прв пат по две децении. Веќе следниот ден Израел започна воздушни напади.
Сателитските снимки откриваат нови активности
Сателитските снимки покажуваат дека во последните месеци се работи на локациите Натанц и Исфахан.
Во Исфахан влезовите во подземниот комплекс беа покриени со земја, додека беа изградени нови заштитни објекти.
Слични промени беа забележани и во Натанц, каде што беше поставен нов покрив над една од зградите.
Такоѓе, Иран е додатно ојачао подземни комплекс во планини Коланг Газ Ла, која се налази недалеко од постројена Натанц. Таа локација не била цел на американски или израелски напади.
Колку е Иран блиску до нуклеарна бомба?
Американската одбранбена разузнавачка агенција процени дека Иран може да произведе доволно високо збогатен ураниум за нуклеарна бомба за помалку од една недела.
Сепак, самото производство на материјал не значи автоматски поседување на оперативно нуклеарно оружје, бидејќи за ова треба да се совладаат дополнителни технолошки чекори.
МААЕ во февруари соопшти дека нема докази дека Иран во моментов активно развива нуклеарно оружје, но експертите предупредуваат дека активностите во последните години значително ги подобриле неговите способности.
Зошто иранската нуклеарна бомба би го променила светот?
Западните земји долго време предупредуваат дека Иран не смее да се здобива со нуклеарно оружје, бидејќи тоа сериозно би го нарушило балансот на силите на Блискиот Исток.
Аналитичарите веруваат дека Иран со нуклеарно оружје може да го зајакне своето влијание во регионот, да ги продлабочи врските со Русија и Кина и да започне нова трка во вооружување, особено со Саудиска Арабија.
Во исто време, некои експерти сметаат дека таквата ситуација може да доведе до таканаречено „взаемно одвраќање“, слично на моделот од Студената војна.
Најголемиот ризик, предупредуваат аналитичарите, би бил погрешна проценка или инцидент за време на веќе постоечки конфликт – сценарио кое може да има неразбирливи последици за целиот регион и светот.