Глобалниот пазар на енергија повторно е на работ на шок. Ескалацијата на конфликтите на Блискиот Исток веќе предизвика драматични нарушувања во снабдувањето со нафта и гас, а финансиските пазари реагираат нервозно бидејќи инвеститорите се плашат од сценарио што би можело да го промени текот на светската економија.
Остриот скок на цените на нафтата, зголемувањето на трошоците за транспорт и сè почестото повикување на клаузулата за виша сила меѓу државите од Персискиот Залив го поставуваат прашањето колку е всушност ранлив глобалниот енергетски систем.
Во центарот на кризата е Ормутскиот теснец, една од најважните енергетски артерии во светот.
Секое сериозно нарушување во тој регион би можело да предизвика домино ефект: зголемување на инфлацијата, пад на економскиот раст и сериозни нарушувања во меѓународната трговија со енергија.
Цената на барел нафта се зголеми за речиси 30 проценти во понеделник и надмина 115 долари, што претставува еден од најголемите дневни скокови во последните децении.
Растот беше поттикнат од континуираниот конфликт на Блискиот Исток, нападите на САД и Израел врз Иран и одговорот на Иран, што дополнително ја потресе веќе кревката рамнотежа на глобалните енергетски пазари.
Директорката на Меѓународниот монетарен фонд, Кристалина Георгиева, предупреди дека светот се соочува со нов тест за отпорност поради ескалацијата во регионот.
Доколку кризата продолжи, нагласи таа, последиците ќе се почувствуваат преку влошување на расположението на пазарите, побавен економски раст и посилен инфлациски притисок.
Проценките на ММФ покажуваат дека одржливото зголемување на цените на нафтата од десет проценти во текот на поголемиот дел од годината би можело да ја зголеми глобалната инфлација за околу 40 базични поени.
Во такви околности, владите и централните банки ќе мора да се подготват за непредвидливи сценарија и дополнителни нарушувања во глобалната економија.
Тензијата дополнително расте поради можноста енергетските компании во Персискиот Залив масовно да прогласат виша сила.
Катар, Кувајт и Бахреин веќе го презедоа тој чекор по ескалацијата на конфликтот и прекинот на поморскиот сообраќај преку Ормутскиот теснец, еден од клучните светски патишта за транспорт на енергија.
Таквата одлука значи дека значаен дел од глобалното снабдување со нафта и гас би можел привремено да биде суспендиран.
Катарскиот министер за енергетика и шеф на Катарската енергетска служба, Саад Шерида Ал-Каби, предупреди дека ако конфликтот продолжи неколку недели, сите извозници од Персискиот Залив би можеле да бидат принудени да ја активираат клаузулата за виша сила.
Во тој случај, цената на нафтата би можела да скокне до 150 долари за барел, што би предизвикало сериозни потреси во светската економија.
Земјите од Персискиот Залив формираат еден од најважните енергетски центри на планетата.
Се проценува дека тие поседуваат околу 32,7 проценти од светските резерви на нафта, додека заедно произведуваат приближно 18 милиони барели дневно, или околу 19 проценти од глобалната побарувачка, што изнесува речиси 99 милиони барели дневно.
Во исто време, Катар е втор најголем извозник на течен природен гас во светот по САД и учествува со околу 20 проценти во глобалната трговија со течен природен гас, па секое нарушување на неговиот извоз има силно влијание врз меѓународните енергетски пазари.
Клаузулата за виша сила во енергетските договори се користи кога вонредни настани, како што се војни или големи катастрофи, го оневозможуваат или го прават исполнувањето на договорните обврски невозможно или крајно ризично.
Активирањето на таква одредба овозможува прекин на испораките без правни последици или финансиски казни.
Во пракса, ова значи привремено намалување или целосно прекинување на извозот додека не се стабилизираат безбедносните услови.
Првите знаци на такво сценарио се веќе видливи.
„Катар енерџи“ објави прекин на дел од производството на течен природен гас (ТПГ) по воените напади врз индустриските капацитети во Рас Лафан и Месаид.
Кувајтската нафтена корпорација, исто така, прогласи виша сила на дел од продажбата на сурова нафта по забавувањето на сообраќајот низ Ормутскиот теснец и го намали производството за околу 100.000 барели дневно како превентивна мерка.
Сличен потег презеде и бахреинската компанија „Бапко енерџис“ по нападот врз рафинерискиот комплекс.
Ваквите потези отвораат можност за ширење на кризата кај други производители во регионот.
Државите од Заливот извезуваат приближно 18 милиони барели нафта дневно, а секое значително намалување на таа количина би било исклучително тешко да се компензира на краток рок.
Иако дел од недостатоците би можеле да се ублажат со користење на пловечки складишта на руска и иранска нафта или со зголемување на производството кај некои други производители, пазарот сепак би останал под силен притисок.
Во такви околности, цените би можеле нагло да пораснат уште во првите денови од сериозно нарушување, а дополнителен притисок се создава преку трошоците за транспорт и осигурување.
Изнајмувањето на супертанкери што транспортираат нафта од Заливот до Кина веќе надмина 240.000 долари дневно, што е директна последица од растечките безбедносни ризици во регионот.
Поради големината на енергетскиот капацитет на Заливот, евентуалното намалување на снабдувањето би можело да предизвика недостиг од помеѓу 20 и 30 проценти од глобалните залихи на нафта.
Земјите увознички потоа би биле принудени да бараат алтернативни добавувачи во други региони, како што се Алжир, Либија, Русија или одредени јужноамерикански земји.
Сепак, ваквите решенија би биле поскапи поради брзиот раст на побарувачката, подолгите транспортни рути и повисоките трошоци за осигурување.
Доколку кризата трае со месеци, цената на нафтата би можела да се стабилизира на нивоа близу 120 долари за барел или дури и повисоко, што би предизвикало нов глобален инфлаторен бран.
Зголемувањето на цената на енергијата автоматски би ги зголемило трошоците за производство, транспорт и храна, а последиците би ги почувствувале речиси сите светски економии.
Ризиците не се однесуваат само на пазарот на нафта и гас.
Ормутскиот теснец е една од најважните светски трговски артерии, низ која минуваат околу 20 проценти од глобалните испораки на нафта и течен гас.
Секое сериозно нарушување на пловидбата би можело да го парализира транспортот на енергија, но и извозот на бројни други производи од регионот, вклучувајќи петрохемикалии, ѓубрива и индустриски минерали.
Со зголемувањето на премиите за поморско осигурување и евентуалното пренасочување на бродовите кон многу подолги рути околу ’Ртот Добра Надеж, глобалната трговија би се соочила со дополнителни трошоци и доцнења што многу брзо би се прелеале на цените низ целиот свет.