Дали една земја навистина може да исфрли сојузник од НАТО алијансата? Која е постапката и дали Доналд Трамп навистина може да ги диктира условите на алијансата?
Американскиот претседател ги нападна сојузниците во НАТО, обвинувајќи ги дека се кукавици затоа што одбиле да им помогнат на САД повторно да го отворат Ормутскиот теснец.
Водниот пат, низ кој минуваат една петтина од сите глобални резерви на нафта, е затворен од иранскиот режим, со сериозни последици за цените на енергијата.
Трамп тврдеше дека повторното отворање на теснецот е „мал потфат“ и ги осуди европските сојузници за нивната неактивност.
Потоа, тој предложи САД да го преиспитаат својот однос со алијансата, нарекувајќи ја „хартиен тигар“ зад американската воена моќ.
Сепак, најголемиот извор на тензии е со шпанската влада, која им го одби пристапот на САД до нејзините воени бази и ја обвини администрацијата на Трамп за кршење на меѓународното право со напаѓање на Иран заедно со Израел.
Внатрешен е-мејл од Пентагон, кој протече во медиумите минатата недела, сугерира дека САД ја разгледуваат можноста за казнување на Мадрид, вклучително и суспендирање на членството во НАТО. Но, дали може да се направи тоа?
Може ли членка да биде суспендирана од НАТО?
Краткиот одговор е не.
Договорот за основање на НАТО не предвидува суспензија или исклучување на земјите-членки.
Во речиси 77-годишната историја на алијансата, експертите истакнуваат неколку моменти на сериозни внатрешни тензии.
Еден од најзначајните следеше по турската инвазија на Кипар во 1974 година, што предизвика загриженост кај сојузниците, но го вклучуваше Кипар, земја која не е членка.
Затоа, би било правно невозможно САД да се обидат да ја исфрлат Шпанија од НАТО.
Што е Член 5?
Член 5 од Договорот за НАТО е камен-темелник на алијансата.
Тој го содржи принципот дека „напад врз еден е напад врз сите“, обврзувајќи ги членовите да му помогнат на секој сојузник кој е нападнат.
Клаузулата се однесува на напади од меѓународен карактер и не го опфаќа домашниот тероризам.
Беше дизајниран да одговори на агресија однадвор од алијансата.
Дали се однесува само на територијата на НАТО?
Да. Член 5 има географски ограничувања.
Се однесува на напади врз териториите на земјите-членки во Европа и Северна Америка, како и на Турција и островите под јурисдикција на членовите.
Исто така, ги опфаќа вооружените сили, бродовите и воздухопловите на членовите што дејствуваат во или над овие области.
Од 2024 година, НАТО се состои од 32 земји, по пристапувањето на Финска и Шведска, што претставува околу една милијарда луѓе.
Колку пати е активиран членот 5?
Членот 5 беше повикан само еднаш, по нападите врз Соединетите Американски Држави на 11 септември 2001 година.
Одлуката доведе до меѓународно вклучување во војната во Авганистан, при што неколку сојузници на НАТО – вклучувајќи ги Данска, Обединетото Кралство, Германија и Франција – испратија сили.
Дали НАТО има обврски во Ормутскиот теснец?
Не. НАТО е одбранбен сојуз и не е должен да поддржува воени акции иницирани од земјите-членки надвор од својата територија.
Сојузниците не беа официјално консултирани пред нападите на САД на 28 февруари и нема барање НАТО како организација да интервенира.
Ормутскиот теснец не е опфатен со клаузулата за колективна одбрана на НАТО.
Дали војната во Иран влијаеше врз НАТО?
Алијансата е индиректно засегната.
Противвоздушната одбрана на НАТО пресретна ирански балистички ракети кои влегоа во воздушниот простор на Турција, членка од 1952 година и дом на една од најголемите вооружени сили на алијансата.
Воените средства, вклучувајќи ги и авионите Ф-35 Лајтнинг II, се пренасочени од вежби, додека мисијата за обука на НАТО во Ирак е суспендирана поради конфликтот.
Во меѓувреме, американскиот претседател Доналд Трамп ги повика сојузниците од НАТО да помогнат во обезбедувањето на Ормутскиот теснец, витален пат за повеќе од 20% од глобалните испораки на нафта и гас.
Прекинот имаше значајни последици за глобалната економија, особено во Европа.
Повеќе од 40 земји, многу од нив членки на НАТО, ветија дека ќе помогнат во повторното отворање на рутата откако ќе стивнат непријателствата.