Куба влегува во најкритичниот период од распадот на Советскиот Сојуз. Продлабочување на економската криза, чести прекини на електричната енергија, масовна емиграција и растечко незадоволство во комбинација со уште еден клучен развој, директни преговори со Америка за иднината на островот.
Кризата се повеќе се обликува преку поагресивниот пристап на Вашингтон. Американскиот државен секретар Марко Рубио, кој е од кубанско потекло, води преговори со властите во Хавана, додека надгледува кампања за притисок насочена кон принудување на политички и економски отстапки.
„Системот мора драматично да се промени бидејќи ова е единствената можност за подобрување на квалитетот на животот на граѓаните“, рече Рубио минатиот месец.
Претседателот Доналд Трамп изјави во понеделник дека очекува да ја „преземе Куба“, опишувајќи ја како „ослабена нација“ по целосниот колапс на електричната мрежа предизвикан од ембаргото за нафта.
Уште порано, тој предупреди дека кубанската револуција се соочува со својот најголем предизвик досега.
Голем притисок од Америка на Трамп
Притисокот врз Куба доаѓа по соборувањето на венецуелскиот лидер Николас Мадуро, клучен снабдувач со нафта за Хавана, и додека САД го ескалираат конфликтот со Иран по атентатот врз врховниот лидер Али Хамнеи во воздушен напад.
Според извори на „Њујорк тајмс“, американските претставници се залагаат за отстранување на кубанскиот претседател Мигел Дијаз, иако сè уште не бараат целосна промена на режимот.
Целта, се чини, е контролирана трансформација слична на обидите во Венецуела, но без целосен хаос.
Куба можеби нема да се распадне преку ноќ, но сè повеќе изгледа како момент кога постојниот систем ќе престане да функционира како порано.
Моделот изграден од Фидел Кастро, силна државна контрола со надворешна поддршка, слабее со години.
Сега, без венецуелска помош и со растечкиот американски притисок, тој модел почнува да се колеба.
Ова не мора да значи веднаш крај на комунистичкото владеење, но укажува на крајот на Куба каква што постоеше со децении: стабилна, централизирана држава која барем минимално ги задоволуваше потребите на населението.
„Њузвик“ претставува три можни сценарија за развојот на настаните:
Контролирана промена на врвот
Најверојатното сценарио досега е промена на раководството, а воедно и зачувување на системот.
Дијаз-Канел и други високи функционери поврзани со ерата на Кастро би можеле да бидат отстранети преку преговори.
САД сигнализираат дека таков потег би можел да го отвори патот за економски реформи.
Сепак, клучните структури на моќ – Комунистичката партија, војската и државните компании – веројатно би останале недопрени.
Премиерот Мануел Мареро Круз, технократски профил поврзан со туристичкиот сектор и воените деловни кругови, се споменува како потенцијален наследник.
Меѓу опциите е потпретседателот Салвадор Валдес Меса, претставник на континуитетот.
Исто така е можно некој од военото раководство или блискиот круг на Раул Кастро да ја преземе власта, нудејќи ограничени реформи, а воедно и зачувување на системот – модел поблизок до Виетнам отколку до вистинска демократска транзиција.
Ненадеен распад и транзиција кон демократија
Второто сценарио е понепредвидливо: политичко отворање поттикнато од немири или целосен економски колапс.
Американското ембарго на нафта драстично го намали снабдувањето со гориво, што ја парализираше економијата и предизвика недостиг и сè почести протести.
Доколку притисокот ја совлада државата, може да следи брза транзиција.
Но, за разлика од Источна Европа во 1989 година, Куба нема организирана опозиција подготвена да ја преземе власта.
Меѓу повидливите дисиденти се Хозе Даниел Ферер и уметникот-активист Луис Мануел Отеро Алкантара, додека Марија Паја би можела да се врати од егзил.
Постои и можност за хибриден модел, привремена влада на реформисти со поддршка на армијата, која би организирала избори, слични на транзициите во Шпанија и Латинска Америка.
Ризиците се големи: искуствата на Венецуела и Иран покажуваат дека надворешниот притисок може да доведе до долгорочна нестабилност, а не нужно до демократија.
Бавно распаѓање и масовна емиграција
Третото сценарио е веќе во тек: постепено слабеење на државата.
Режимот преживува, но земјата е дополнително ослабена без венецуелската нафта.
Хавана се потпира сè повеќе на поддршката од Русија и Кина, но нивната помош не е доволна за стабилизација.
Резултатот е систем кој формално трае, но е празен одвнатре.
Државата губи капацитет, јавните услуги слабеат, а населението сè повеќе се потпира на дознаки од странство и неформалниот пазар.
Не станува збор за ненадеен распад, туку за долгорочен пад.
Вашингтон одлучува за следниот потег
Понатамошните случувања ќе зависат подеднакво од Вашингтон колку и од Хавана.
Администрацијата на претседателот Трамп, со Рубио кој игра клучна улога, очигледно се обидува да наметне реформи преку економски притисок.
Како и во други случаи, САД покажуваат подготвеност да користат финансиска моќ за политички цели – стратегија која сега се применува сè поинтензивно.
Сè укажува на фактот дека опстанокот на комунистичка Куба во формата во која постои со децении станува сè помалку веројатен.
Прашањето повеќе не е дали системот ќе се промени, туку дали ќе биде заменет – и колку болна ќе биде таа транзиција.