Војната во Иран што ја започнаа Израел и САД кон крајот на февруари веќе ги зголеми цените на нафтата, бидејќи пратките на „црно злато“ од Блискиот Исток се строго ограничени.
Досега, највидливиот и најнепосреден ефект од војната меѓу САД и Израел против Иран за многу луѓе надвор од зоната на конфликт е зголемувањето на цените на бензинот.
Но, суровата нафта не се користи само како гориво. Таа се преработува во хемикалии, восоци, масла и други соединенија што се наоѓаат во многу секојдневни производи, вклучувајќи ги повеќето пластики и гуми.
Нафтените деривати се користат и во пакувањето
Со прекините во глобалните снабдувања со нафта, кои сега се стари осум недели, повисоките цени на производителите би можеле да ги направат стоките поскапи за потрошувачите, велат трговските здруженија и компаниите.
Петрохемикалиите добиени од нафта и природен гас се користат во производството на повеќе од 6.000 производи за широка потрошувачка, според Министерството за енергетика на САД, објавува „Лос Анџелес Тајмс“.
Тастатури, кармини, тениски рекети, пижами, меки контактни леќи, детергенти, гума за џвакање, чевли, боички, кремa за бричење, шминка, перници, аспирин, протези, селотејп, чадори и најлонски жици за гитара се само неколку.
Патниците исто така плаќаат повисоки авионски билети и даноци бидејќи авиокомпаниите реагираат на зголемувањето на цените на авионското гориво.
Потрошувачите, како што е наведено, можат да очекуваат и повисоки цени за храна, мебел или која било стока што се транспортира со камиони за дизел гориво.
И играчките поскапуваат
Можеби е тешко да се замисли дека војната во Иран влијае на плишани играчки со имиња како Snuggle Glove, Bizzikins и Wobblies.
Како и многу плишани играчки, овие суштества произведени од компанијата со седиште во Форт Лодердејл, Флорида, се направени од полиестер и акрилик – синтетички влакна добиени од нафта.
Три недели по почетокот на војната, добавувачите во Кина ги информираа Aleni Brands дека трошоците за купување материјали веќе се зголемиле за 10 до 15 проценти, рече извршниот директор Рикардо Венегас.
„Мислам дека оваа ситуација покажува колку нафта продира во целиот наш систем и колку не можеме да избегаме од неа“, рече Венегас, кој ја основаше „Алени Брендс“ минатата година и моментално ги проширува производните линии. „Кој би помислил дека цената на играчката ќе има директна врска со нафтата?“
Венегас, 30-годишен ветеран во индустријата за играчки, рече дека засега ќе ги апсорбира повисоките трошоци за материјали, но очекува да ги зголеми цените за клиентите до почетокот на 2027 година ако војната трае уште три до шест месеци.
Од сурова нафта до маици и теписи
Додека околу 85 проценти од глобалната потрошувачка на нафта се користи како гориво, остатокот оди во широк спектар на производи за широка потрошувачка, вели Гернот Вагнер, климатски економист на Универзитетот Колумбија.
Суровата нафта е претежно комплексна мешавина од јаглеводороди – соединенија составени од атоми на јаглерод и водород.
Рафинериите и хемиските фабрики ги разградуваат и ги претвораат во помали хемиски градежни блокови познати како петрохемикалии.
Шест петрохемикалии – етилен, пропилен, бутилен, бензен, толуен и ксилени – се основа на пластика и синтетички материјали како што се најлон и полиестер, кои производителите ги користат за производство на производи.
Според Министерството за енергетика, тие вклучуваат делови за автомобили, хемиски пенкала, завеси, блокови за игри, очила, ѓубрива, топчиња за голф, слушни апарати, средства за одбивање инсекти, кајаци, багаж, крпи и лак за нокти.
Материјалите сочинуваат голем дел од трошоците за производство во многу индустрии, вклучувајќи теписи, облека и гуми, вели Ендру Валберер од консултантската куќа „Кирни“.
На пример, со кошула со копчиња, материјалите сочинуваат околу 27-30 проценти од трошоците за производство, работната сила 10-30 проценти, додека остатокот оди за маркетинг, дистрибуција и администрација.
Експертите велат дека ако нафтата остане над 90 долари за барел неколку месеци, притисокот врз трошоците дополнително ќе се зголеми низ целиот синџир на снабдување.
Мет Пирст, директор на Американското здружение за индустрија за обувки (FDRA) – вклучувајќи ги производителите, увозниците, дистрибутерите и малопродажните синџири – рече дека повеќето членови имаат залихи на готови производи за два до три месеци, што привремено ги намалува растечките цени.
Околу 70 проценти од материјалите во синтетичката обувка доаѓаат од петрохемикалии, а околу 30 проценти од трошоците за тие материјали се директно поврзани со промените во цената на нафтата, според извештајот на организацијата.
Анализата на FDRA процени дека поради повисоките цени на нафтата и трошоците (материјали, фабричка енергија и транспорт), компаниите би можеле да ги зголемат цените што клиентите ги плаќаат за еден пар обувки за околу 1,5 до 3 проценти до крајот на летото и на есен.
До крајот на април, американските производители на обувки и облека мора да почнат да потпишуваат договори со добавувачи, претежно надвор од САД, за нарачки на полиестерски основни влакна и полиестерско предиво за да ги достават своите дизајни во продавниците и онлајн за сезоната на празнично пазарување, рече Нејт Херман, извршен потпретседател на Американското здружение за облека и обувки.
Еден килограм од материјалот што се користи во полиестерските текстили се зголеми во цена од просек од 90 центи пред американско-израелскиот напад врз Иран на 1,33 долари за килограм, рече Херман.
Тој проценува дека затоа секое парче облека ќе чини 10 до 15 центи повеќе за производство.
Некои компании бараат начини да ги ублажат растечките трошоци.
Лиза Лејн, основач на Rinseroo, која продава преносни тушеви и додатоци за чешми за чистење, нега на домашни миленици и капење, неодамна го зголеми бројот на флексибилни црева што ги добива од Кина секој месец откако производителот ѝ кажа дека цената ќе биде 30 проценти повисока 30 дена. Таа имаше само неколку дена да одлучи дали да нарача залихи за три месеци.
Состојките во производите на Rinseroo вклучуваат нафтени деривати како поливинил хлорид (PVC), рече Лејн. Откако купи 240.000 единици наместо вообичаените 80.000, сега разгледува мерки за намалување на трошоците.
Друга компанија, Gentell, која продава производи како што се завои, обвивки и сунѓери на домови за стари лица и медицински установи, планира да ги зголеми цените за 15 проценти во наредните недели.
Извршниот директор Дејвид Навацио рече дека лепилата во тие производи се потпираат на повеќе петрохемикалии.
Вклучувајќи ја и производствената енергија и материјали, Навацио проценува дека трошоците на компанијата растат за околу 20 проценти.
Бидејќи завоите и медицинските материјали се основни потреби, Навацио верува дека зголемувањето на цените веројатно нема значително да ја намали побарувачката.
Она што е неизвесно е дали цените ќе паднат откако ќе заврши војната и ќе се стабилизираат залихите на нафта.
„Во минатото, видов намалување на трошоците за транспорт, но никогаш не сум видел намалување на цените на суровините“, рече тој.
Повисоки цени на лековите
Војната во Иран ја зголеми цената на широко користените лекови во Англија, вклучувајќи ги лековите против болки и лековите за алергија на полен, рекоа водечките фармацевти.
Така, парацетамолот се продава во аптеките за 20-30 проценти повеќе отколку во февруари, според податоците од Националното фармацевтско здружение (NPA), а многу аптеки останале без одредени јачини на аспирин и ко-кодамол (комбинација од парацетамол и кодеин за ублажување на блага до умерена мускулна болка, главоболки итн.).
Се проценува дека цените на таблетите цетиризин без рецепт, вообичаен лек за алергија на полен, исто така се зголемиле за 20-30 проценти во истиот период.
Скокот на цените на бензинот и дизелот од почетокот на војната пред речиси осум недели ги зголеми трошоците за производство и транспорт за добавувачите на лекови.
Овие трошоци се префрлени на аптеките, кои сега плаќаат 40-50 проценти повеќе за да се снабдуваат.
Оливие Пикард, претседател на NPA (здружение кое претставува 6.000 аптеки во Англија), рече дека неговата аптека не можела да нарача парацетамол на 27 март. Кога лекот повторно стана достапен неколку дена подоцна, „цената на големо се удвои“.
Лицата кои страдаат од алергии би можеле да се соочат со понатамошно зголемување на цените на лековите до мај или јуни, кога започнува главната сезона на полен.
Сепак, Пикард ги советува клиентите да не паничат и да не складираат лекови, бидејќи тоа би можело дополнително да предизвика недостиг и да ги зголеми цените.