Повеќе од еден месец од почетокот на американско-израелската војна против Иран, расте загриженоста дали тековниот конфликт на Блискиот Исток би можел да ескалира во нешто многу поголемо.
Војната не го погоди само Иран, туку и десетина други земји, вклучувајќи ги Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ), Ирак, Бахреин, Кувајт, Саудиска Арабија, Оман, Азербејџан, окупираниот Западен Брег, Кипар, Сирија, Катар и Либан.
Многумина сега се прашуваат дали овој конфликт би можел да ескалира од регионален во тотална светска војна.
Кога војната станува светска војна?
„Луѓето често мислат дека војните се внимателно планирани и дека оние што водат војна знаат точно што прават“, рече Маргарет Мекмилан, професор по историја на меѓународни односи на Универзитетот Оксфорд во Англија, која зборуваше за подкастот „Глобал приказна“ на Би-Би-Си.
„Всушност, ако ги погледнете претходните војни…
„Првата светска војна… многу од она што на крајот ја започна беа случајности и погрешни проценки на луѓето за нивните противници“, објаснува професорот Мекмилан.
„Понекогаш можете да ја замислите како тепачка во училишен двор.“
Атентатот врз надвојводата Франц Фердинанд, внук на австроунгарскиот император Франц Јозеф, постави низа настани што доведоа до избувнувањето на Првата светска војна во 1914 година, според Мекмилан.
За неколку недели, Сојузниците ја втурнаа Европа во конфликт: Австроунгарија ја нападна Србија, Германија ја поддржа Австрија, Русија се мобилизираше да ја поддржи Србија, Франција застана на страната на Русија, а Велика Британија, од чест и стратегија, влезе во војната.
Она што следеше се претвори во глобална катастрофа, вели професорот.
Џо Мајоло, професор по историја на меѓународни односи на Кингс колеџот во Лондон, ја дефинира светската војна како тотална војна во која се вклучени сите големи сили.
„Во Првата светска војна, тоа беа европските империјални сили. Во Втората светска војна тоа беа Соединетите Американски Држави (САД), Јапонија и Кина“, изјави тој за Би-Би-Си.
Многумина би ги опишале денешните тензии на Блискиот Исток како првенствено регионални.
Но, дали постојат услови за поширока ескалација на конфликтот?
Во интервју за Би-Би-Си во февруари, украинскиот претседател Володимир Зеленски рече дека верува оти рускиот претседател Владимир Путин веќе започнал Трета светска војна и дека единствениот одговор на тоа е силен воен и економски притисок за да се принуди Москва да се повлече.
„Верувам дека Путин веќе ја започнал. Прашањето е колку територија ќе успее да земе и како да го запре. Русија сака да наметне поинаков начин на живот на светот и да ги промени животите што луѓето ги избрале за себе“, рече Зеленски.
Кој е моменталниот ризик од Трета светска војна?
„Мислам дека земјата што веројатно би можела да предизвика ескалација е Иран или неговите сојузници, како што се Хутите во Јемен“, вели Мекмилан.
Евентуалните потези на Иран, како што се напад на бродските патишта или затворање на Ормутскиот теснец, би можеле да имаат последици низ целиот свет, вклучително и прекин на снабдувањето со енергија и вовлекување на големите сили во конфликтот, рече таа.
Вклученоста на САД дополнително ги зголемува влоговите.
Дури и државите кои не се директно вклучени во конфликтот трпат економски или стратешки последици, додава таа.
Постои и друг ризик, а тоа е дека конфликтите во еден регион отвораат можности на друго место, додава Мекмилан.
На пример, Кина може да процени дека преокупацијата на Западот со Блискиот Исток претставува можност за движење кон Тајван, додека Русија може да ги интензивира своите активности во Украина, додека вниманието на светот е насочено на друго место.
„Секогаш постои можност конфликтот да се прошири надвор од еден регион, делумно затоа што другите надвор од тој регион ќе го видат како можност, бидејќи вклучува оние кои инаку би можеле да ги спречат да го прават она што сакаат да го прават“, објаснува Мекмилан.
Професорот Мајоло верува дека конфликтот ќе остане регионален и дека земјите од Советот за соработка во Заливот, вклучително и Саудиска Арабија, ќе бидат вовлечени во него.
Сепак, тој не верува дека Кина и Русија ќе бидат вовлечени во војната.
„Идејата дека Кина ќе искористи каква било можност да го нападне Тајван е целосна бесмислица. Но, ако зборуваме за светска војна, за Трета светска војна, не гледам никаква подготвеност од Кина или Русија директно да се вклучат, а уште помалку од Европа.“
Тој верува дека Кина има различни планови за дипломатија со американскиот претседател Доналд Трамп.
„Кога вашиот ривал прави огромна стратешка грешка, едноставно им дозволувате да продолжат да ја прават“, вели тој.
Дали е во интерес на Кина да не преземе дипломатска улога иако е под влијание на нестабилните цени на нафтата?
Маџоло вели дека тоа е мала цена што треба да се плати.
„Во пошироката хиерархија на стратешки интереси, фактот дека САД се преокупирани со Блискиот Исток е многу позначаен од нафтените ресурси на Кина.“
Улогата на лидерите
Мекмилан вели дека историјата покажува дека војните често се започнуваат од гордост, чувство на чест или страв од противникот.
Таа истакнува дека историјата, исто така, покажува дека индивидуалните лидери можат да го обликуваат текот на настаните.
„За време на Првата светска војна, францускиот премиер Жорж Клемансо рекол дека склучувањето мир е потешко од водењето војна“.
Мекмилан вели дека често кога има големи жртви или големи загуби, лидерите одлучуваат дека „мора да продолжат за да ја добијат војната“.
Тој додава дека гордоста може да игра голема улога кај лидерите, наведувајќи го Владимир Путин како пример.
„Тој очигледно направи сериозна грешка обидувајќи се да ја окупира Украина“.
Кратко по започнувањето на инвазијата пред четири години, Путин изјави дека неговата цел е „демилитаризација и денацификација“ на Украина, но Русија сè уште тврди дека нејзините воени цели не се постигнати, рече таа.
Британското Министерство за одбрана проценува дека Русија изгубила вкупно околу 1,25 милиони војници (убиени и ранети), што се смета за потценето, и е повисоко од вкупните американски жртви во Втората светска војна, според британскиот министер за вооружени сили.
Мекмилан додава дека лидерите кои одбиваат да признаат неуспех или да се повлечат можат да го продолжат и продлабочат конфликтот.
Таа потсетува дека во минатото, лидерите како Адолф Хитлер продолжиле да се борат дури и кога поразот бил неизбежен, воден од идеологија, гордост или заблуди.
Ваквите одлуки можат да ги претворат ограничените конфликти во разорни војни.
Патеки за деескалација
За да се постигне деескалација, дипломатијата е многу важна, вели Мекмилан.
„Мора да ја познавате другата страна и мора да бидете во контакт со неа.“
Таа објаснува дека комуникацијата меѓу страните значително се подобрила во подоцнежните фази од Студената војна и со вклучувањето на НАТО.
„Постојат многу примери на луѓе кои велат: „Почекајте малку, ова станува лудо“.
„Тие сфатија дека ситуацијата станува премногу нестабилна и дека мора да ги намалат тензиите.“
Постоењето на нуклеарно оружје секогаш се зема предвид во политиките за деескалација кога се вклучени големите сили.
Професорот Мајоло се согласува.
„Мора да постои свест во Тел Авив, Вашингтон и Техеран дека се достигнати границите на она што може да се постигне.“
Тој објаснува дека понатамошната војна нема да „донесе посакуван резултат“ за ниту една страна.
„Ќе бидат потребни некои договори за укинување на санкциите, некои безбедносни аранжмани, како и некои договори за местото на Иран во светската политика.“
Мајоло додава дека само преку медијација завојуваните страни можат да постигнат прекин на огнот, а потоа да го претворат во потрајна спогодба.