Цените на гасот во Европа се зголемија за 70%, складиштата се речиси празни, а прекините во снабдувањето, зголемената инфлација и можноста за затегнување на монетарната политика од страна на Европската централна банка (ЕЦБ) ги зголемуваат стравувањата од повторување на енергетската криза од 2022 година.
За само неколку недели, конфликтот во Иран ja промени европскata енергетскa пресметка, а референтната цена на холандскиот природен гас (TTF) скокна од 38 на 54 евра за мегават-час од почетокот на месецот, што го прави март 2026 година месец со најголемо зголемување на цените на гасот од септември 2021 година, пишува Euronews.
Европска зависност
Европа влезе во оваа криза во веќе чувствителна позиција. Подземните складишта за гас беа полни само 28,4% на 24 март, што е за 5 процентни поени помалку отколку на истиот датум минатата година и далеку под петгодишниот просек за ова време од годината, според податоците од Kyos European Gas Analytics.
Германија е меѓу најизложените, со складишта исполнети само на 22,3%, што е пад од речиси 7 процентни поени на годишно ниво.
Слично е и во Франција, каде што зафатеноста е 22,1%.
Најкритична е ситуацијата во Холандија, каде што складиштата паднаа на само 6,0%, што е помалку од една третина од минатогодишното ниво и далеку под историскиот минимум за овој период од годината.
Од друга страна, ситуацијата на Иберискиот Полуостров е сосема поинаква.
Португалија влегува во кризата со зафатеност на складиштата од 85,3%, додека Шпанија е на 55,5%.
Двете земји имаат корист од поразвиена инфраструктура за увоз на течен природен гас (LNG), помала зависност од гас во енергетскиот микс и силен развој на обновливи извори на енергија.
Колку би можеле да пораснат цените на гасот?
Проблемот со снабдувањето е структурен, а не привремен.
Катар, втор најголем извозник на течен природен гас (ТПГ) во светот и клучен снабдувач за членки на ЕУ како што се Италија, Белгија и Шпанија, потврди дека повеќе не може да ги исполнува договорните обврски по нападите на Иран врз индустрискиот град Рас Лафан.
Поправката на оштетените постројки може да трае до пет години.
Во својата анализа, Голдман Сакс ја зголеми својата прогноза за цената на гасот TTF за вториот квартал од 2026 година на 72 евра/MWh, предупредувајќи дека Европа ќе мора да привлече пратки на ТПГ во конкуренција со азиските купувачи за да ги наполни складиштата пред зимата.
Во неповолен сценарио, во кој протокот на енергија низ Ормускиот теснец би бил намален десет недели, просечната летна цена би можела да надмине 89 евра/MWh.
Во особено неповолен сценарио, со долгорочна штета на катарската инфраструктура, цената би можела да скокне над 100 евра/MWh во текот на летото.
Растечки цени
Анкетата на енергетските аналитичари од Монтел Њуз предвидува уште подрастични бројки.
Доколку Ормускиот теснец остане затворен три месеци, цената би можела да достигне околу 90 евра/MWh.
Оле Хвалбие, аналитичар во шведската банка SEB, предупредува дека цените во тој случај би можеле да се движат од 115 до 155 евра/MWh.
Затворањето на теснецот за шест месеци би ја зголемило просечната цена на речиси 160 евра/MWh, што Хвалбие го опишува како „притисок во стилот на 2022 година или полошо“, со можен ценовен опсег од 145 до 240 евра/MWh.
Во такви околности, полнењето на складиштето за следната зима би станало „скоро невозможно“.
За потсетување, цената на гасот го достигна својот врв од 345 евра/MWh во август 2022 година.
Што значи ова за сметките за домаќинствата?
За европските домаќинства, ценовниот шок е реален, но не се пренесува рамномерно на сметките за енергија.
Во интервју за Euronews, Џузепе Молес, извршен директор на италијанското јавно тело Acquirete Unico, објасни како повисоките цени се пренесуваат на потрошувачите.
За сметките за гас, трансферот е директен. Иако италијанскиот регулатор ја одреди цената за февруари на 35,21 евра/MWh, предупреди дека бројката сè уште не го одразува зголемувањето на цените по ескалацијата на конфликтот.
Цените на електричната енергија исто така растат, но влијанието е умерено.
„Пазарот на електрична енергија веќе апсорбира дел од шокот на гасот“, рече Молес, проценувајќи дека ова ќе се одрази на сметките за домаќинства со раст од неколку процентни поени, што е далеку од скок на големопродажните цени на гасот.
Притисок се чувствува и врз цените на горивата, каде што трошоците се зголемуваат поради повисоките цени за транспорт, премиите за осигурување и ограничувањата за преработка.
„Вистинското тесно грло е во рафинериите“, нагласи Молес.
Италија го зголемува снабдувањето со гас од Алжир
Иако Италија е во подобра позиција од просекот на ЕУ, со зафатеност на магацините од 43,9%, Молес предупреди дека непосредната закана се цените, а не физичките недостатоци.
Иницијативата на премиерката Џорџа Мелони кон Алжир, кој веќе е најголем снабдувач на гас за Италија, треба да се гледа во овој контекст.
Молес го опиша потегот како „рационален и важен избор“ за зајакнување на безбедноста на снабдувањето, но предупреди дека неговото влијание не треба да се преценува.
„Алжир може да го ублажи ударот за Италија, но сам не може да ги неутрализира последиците од системската криза во Заливот“, рече тој, истакнувајќи дека нарушувањата во Ормутскиот теснец ги обликуваат глобалните цени на енергијата без оглед на билатералните договори.
„Не би очекувал повторување на сценариото од 2022 година, туку период на зголемена нестабилност со постојани скокови на цените. Многу ќе зависи од отпорноста на снабдувањето и движењето на глобалната побарувачка во наредните месеци“, заклучи Молес.
Какво би можело да биде влијанието врз инфлацијата?
Трендот на забавување на инфлацијата што Европа го доживува во последните три години заврши, барем на краток рок.
Голдман Сакс очекува вкупната инфлација во еврозоната да скокне на 2,7% на годишно ниво во март, што е нагло зголемување од 1,89% во февруари.
Речиси целиот раст ќе биде поттикнат од цените на енергијата, за кои се предвидува дека ќе се вратат од годишен пад од 3,1% на раст од 5,9% за само еден месец.
Голдман Сакс сега прогнозира дека вкупната инфлација ќе изнесува во просек 2,9% во 2026 година, со врв од 3,2% во вториот квартал.
Се очекува и основната инфлација, која ги исклучува енергијата и храната, да се зголеми на 2,5% во третиот квартал.
Германија се соочува со месечен шок на цените на дизелот од приближно 25%, додека Шпанија делумно го ублажи ударот со преполовување на ДДВ-то на повеќето енергетски производи.
„Очекуваме инфлацијата во Германија да се зголеми од 2,0% во февруари на 3,0% во март“, изјави економистката на „Голдман Сакс“, Катја Вашкинскаја.