За време на разговорите за прекин на војната во Украина, руските претставници во Абу Даби презентираа документ што содржи далекусежни барања, според извештај на „Њујорк тајмс“.
Документот, датиран на 10 ноември, повикува на прекин на снабдувањето со западно оружје на Украина, како и повлекување на трупите и базите на НАТО на позициите на кои се наоѓале во 1997 година.
Што мисли Русија под „1997“?
Со споменувањето на 1997 година, Кремљ алудира на Северноатлантскиот договор (НАТО) како што постоеше пред првото проширување кон исток.
Во 1997 година, Алијансата имаше 16 членки. Полска, Чешка и Унгарија веќе беа поканети да се приклучат, но официјално станаа дел од одбранбената алијанса само две години подоцна.
Во годините што следеа, други земји од Централна, Источна и Југоисточна Европа – а неодамна и од Скандинавија – исто така се приклучија на Алијансата. Денес, НАТО се состои од 32 земји-членки од Европа и Северна Америка.
Според извештајот, Русија не бара експлицитно земјите од Централна и Источна Европа да го напуштат НАТО. Наместо тоа, таа првенствено бара крај на военото присуство на Алијансата во тие земји.
Какви би биле последиците од повлекувањето на НАТО?
Повлекувањето на трупите и базите на НАТО од земјите-членки што се приклучија по 1997 година сериозно би ги ослабело нивните одбранбени капацитети.
На пример, од 2004 година, сојузниците на НАТО – вклучувајќи го и германскиот Бундесвер – се одговорни за патролирање на воздушниот простор над Естонија, Латвија и Литванија.
Со оглед на тоа што балтичките држави не поседуваат борбени авиони за независен надзор на воздушниот простор, НАТО ја презема таа улога за да ја пополни празнината.
Од 2026 година, таа мисија станува дел од пошироко присуство во сферата на воздушната одбрана.
Покрај тоа, формирањето на „литванската бригада“ на германските вооружени сили, за која се очекува да биде целосно оперативна до крајот на 2027 година, би морало да се запре.
Во меѓувреме, воздухопловната база „Михаил Когалничану“, која се наоѓа во близина на Констанца, на Црното Море, се проширува во Романија. Кога работата ќе биде завршена, тоа ќе биде најголемата воздухопловна база на НАТО во Европа, дури и поголема од базата Рамштајн во Германија.
„Под никакви околности нема да дозволиме никому, без знаење на Полска и Европа, да постави нови безбедносни правила за овој дел од светот“, рече полскиот премиер Доналд Туск.
Неговиот бугарски колега, Румен Радев, оцени дека повлекувањето на НАТО е „незамисливо и нереално“.
Тој истакна дека ниедна земја не треба да ја промени својата одлука за приклучување кон Алијансата поради надворешен притисок.
Естонската премиерка Кристен Михал, исто така, ја отфрла идејата дека Русија има какво било влијание врз промените во европскиот безбедносен поредок:
„Немаме што да разговараме со Русија кога станува збор за европскиот безбедносен поредок, тоа функционира добро“.
Таквото решително одбивање од страна на владите на источните членки на НАТО крие подлабок страв што постои по должината на источниот дел од Алијансата – стравот дека договорот меѓу Вашингтон и Москва би можел да ја претвори сопствената безбедност во адут за преговарање.
Зошто обврската за заедничка одбрана не е доволна?
Во случај на вооружен напад врз членка на НАТО, Член 5 од Северноатлантскиот договор ги обврзува другите членки на Алијансата да обезбедат помош на нападнатата земја. Секоја членка самостојно одлучува какви мерки смета за неопходни – што може да вклучува и употреба на воена сила.
За да може обврската за заедничка одбрана да го одврати потенцијалниот агресор, тој агресор мора да верува дека НАТО е способен за брза и ефикасна воена интервенција, доколку се појави потреба. Распоредувањето на сојузничките сили по должината на источниот дел служи токму за оваа цел.
Повлекувањето би ги отежнало одбранбените напори и би можело да ја наведе Русија да заклучи дека нападот би носел помал ризик за Москва.
Кој одлучува за членството во Алијансата?
Кога станува збор за безбедносната архитектура, европските нации се согласуваат дека секоја земја треба да има слобода сама да одлучи во кои сојузи сака да се приклучи.
Во овој контекст, НАТО посочува на Член 10 од својот основачки договор и својата политика на „отворени врати“ за европските земји.
Покрај тоа, Основниот акт на НАТО и Русија од 1997 година изрично наведува дека ниедна страна нема право да стави вето на одлуките на другата страна.
Уште во ноември 1990 година, земјите-членки на КЕБС – вклучувајќи го и Советскиот Сојуз – потврдија во Париската повелба дека ќе го почитуваат правото на секоја држава слободно да ги избере своите безбедносни аранжмани.
Дали имаше ветување против проширувањето на НАТО кон исток?
Во периодот пред и по повторното обединување на Германија, тогашниот државен секретар на САД, Џејмс Бејкер, и германскиот министер за надворешни работи, Ханс-Дитрих Геншер, користеа формулација што се однесуваше на ограничување на проширувањето на НАТО кон исток.
Овие изјави беа дадени за време на преговорите за членството на обединета Германија во НАТО и евентуалното распоредување на силите на Западната алијанса на територијата на поранешна ГДР.
Сепак, никогаш не беше постигнат договор за формално, писмено и универзално обврзувачко ветување дека НАТО никогаш нема да се прошири кон други земји-членки на поранешниот Варшавски пакт.
Во Основниот акт за односи, соработка и безбедност од 1997 година меѓу НАТО и Руската Федерација, двете страни изјавија дека повеќе не се сметаат едни за други за противници.
НАТО изјави дека, имајќи ја предвид безбедносната средина во тоа време – како и онаа во претстојната иднина – има намера да ја обезбеди својата колективна одбрана преку засилување, а не преку дополнително трајно распоредување на „значајни борбени сили“. Договорот не ѝ дава експлицитно право на вето на Москва.
Во Меморандумот од Будимпешта од 1994 година, Русија, САД и Велика Британија се обврзаа да ја почитуваат независноста и постојните граници на Украина, како и да се воздржат од употреба на сила.
Овие гаранции беа поврзани со одлуката на Украина да се откаже од своето нуклеарно оружје.
Сепак, меморандумот не содржеше обврска од страна на Велика Британија или САД да обезбедат воена одбрана на Украина во случај на напад. Покрај тоа, прашањето за членство во НАТО не беше дискутирано во тоа време.
Зошто ова барање се појави повторно?
Документот што го цитира „Њујорк тајмс“ ја претставува преговарачката позиција.
Нема ниту заглавие ниту потпис, и во суштина ги одразува барањата на Москва што се појавија во слична форма уште во декември 2021 година.
Нешто повеќе од два месеци пред почетокот на целосната руска инвазија на Украина, Кремљ им достави на САД и НАТО нацрти на два договори во кои Русија бараше крај на понатамошното проширување на Алијансата.
Нацрт-договорот со НАТО, исто така, предвидуваше дека Русија и оние земји-членки на Алијансата што беа дел од неа на 27 мај 1997 година, не распоредуваат дополнителни војници или оружје на територијата на други европски држави над нивото што постоеше на тој конкретен датум.
Дневниот ред во Абу Даби, исто така, вклучуваше безбедносни гаранции за повоениот период и идна безбедносна рамка за Европа.
Преговорите за статусот на силите на НАТО и проширувањето на Алијансата, што би се одвивале паралелно со завршувањето на војната во Украина, би ѝ обезбедиле на Москва дополнителен адут.
Русија долго време нагласува дека „коренските причини“ за војната мора да се решат – во таа категорија Кремљ го класифицира проширувањето на НАТО и военото присуство на Алијансата во Источна Европа.
Во моментов нема значаен актер на западната страна кој е подготвен да ги разгледа руските барања презентирани во Абу Даби.
Напротив, Станислав Жарин, поранешниот полски координатор за разузнавачки служби, ги толкува тие разговори како обид за добивање време и ослабување на Западот пред идна конфронтација.
Коментарите во медиумите се исто така едногласни: полскиот весник „Газета Виборча“ го смета враќањето на статус кво од 1997 година за нереално како и хипотетичкото повлекување на Финска од НАТО.

