Соединетите Американски Држави ќе ги повлечат сите преостанати воени сили од Ирак до 30 септември, со што ќе се стави крај на распоредувањето кое ја обликуваше земјата повеќе од две децении.
Овој потег означува крај на военото присуство кое започна со инвазијата во 2003 година, со која беше соборен ирачкиот претседател Садам Хусеин и продолжи низ години на бунт и секташко насилство.
Американските сили претходно се повлекоа во 2011 година, но се вратија во 2014 година за да помогнат во поразот на групата Исламска држава (ИСИС).
Ова најново повлекување доаѓа во време кога тековните тензии со Иран повторно ги ставија американските трупи во Ирак на линијата на огнот.
Сепак, експертите велат дека е малку веројатно дека американското влијание ќе исчезне заедно со повлекувањето на војската.
Што се случува сега и зошто?
Официјално, повлекувањето следи по договор меѓу Вашингтон и Багдад во 2024 година за завршување на операцијата „Инхерентна решителност“, мисијата на коалицијата против Исламска држава предводена од САД.
На врвот на војната во Ирак во 2007 година, повеќе од 170.000 американски војници беа распоредени во земјата.
Во декември 2023 година, пред да се постигне договор за повлекување, тој број падна на околу 2.400, според Централната команда на САД.
Оттогаш, американските сили го намалија своето присуство, оставајќи само мал контингент во регионот Курдистан, според извештаите на медиумите.
„Ова повлекување беше договорено меѓу претходната ирачка влада под услов мисијата за поразување на ИСИС да ја постигне својата цел во Ирак“, рече Сафван Ал-Амин, нерезидентен виш соработник за Ирачката иницијатива во Атлантскиот совет во Вашингтон.
Овој потег, исто така, ги одразува долгогодишните политички притисоци во Ирак.
Даглас Силиман, кој беше амбасадор на САД во Ирак помеѓу 2016 и 2019 година, вели дека последователните влади се соочиле со барања за прекин на американското воено присуство, што многумина го сметаат за кршење на ирачкиот суверенитет.
„Неколку ирачки влади, под притисок од проиранските фракции и делови од претежно шиитската заедница, вршат притисок да се осигурат дека овие сили ќе ја напуштат земјата“, изјави денес за Би-Би-Си Силиман, претседател на Институтот за Арапскиот Залив во Вашингтон.
Американските сили го напуштија Ирак во 2011 година под претседателот Барак Обама, но се вратија три години подоцна на барање на Багдад откако Исламска држава зазеде големи делови од земјата.
Оттогаш, нивната улога еволуираше од борбени операции до обука, советување и споделување разузнавачки информации.
Сепак, аналитичарите велат дека одлуката за повлекување овој месец била мотивирана колку од безбедносните загрижености, толку и од официјалниот крај на мисијата против Исламска држава.
„Станува збор за ризик, а не за ИСИС; тоа оправдување истече пред години“, вели Х.А. Хелиер, виш соработник во Кралскиот институт за обединети служби, британски тинк-тенк.
Хелиер посочи на неодамнешните напади врз американските бази во северен Ирак, во услови на регионални тензии поврзани со Иран, велејќи дека Вашингтон ги гледа преостанатите војници како ранливи цели.
Ал-Амин се согласува.
Тој вели дека американските и ирачките претставници претходно разговарале за задржување на мал американски контингент, дури и по завршувањето на коалициската мисија.
„Со оглед на малиот број војници и нивната ограничена способност за проектирање сила, војната во Иран го откри нивното присуство повеќе како ранливост отколку како предност“, вели тој.
Што оставаат САД зад себе во Ирак?
Повеќе од две децении по инвазијата, проценките за наследството на американската војска во Ирак остануваат остро поделени.
Ал-Амин ја опишува како „мешани впечатоци“.
„Американската инвазија не ги постигна своите наведени цели, ниту промената на режимот ги постигна аспирациите на Ирачаните за стабилна и просперитетна земја“, вели тој.
Тој тврди дека го дестабилизирала регионот и му дозволила на Иран да го прошири своето влијание.
Силиман се согласува дека транзицијата била турбулентна, но вели дека многу Ирачани му рекле во текот на годините дека ја ценат политичката промена што следеше по соборувањето на Садам Хусеин.
Идејата дека „репрезентативната демократија мора да владее со Ирак“ се зацврсти, дури и ако „ќе биде потребно време за да се вкорени традицијата на демократија кај народ кој никогаш не ја имал“, тврди тој.
Ереван Саџид, директор на Глобалната курдска мировна иницијатива на Американскиот универзитет во Вашингтон, се согласува.
„Соборувањето на поранешниот режим е навистина голема работа“, вели тој, тврдејќи дека критичарите ја забораваат бруталноста на која ѝ беше ставен крај.
И покрај континуираната корупција, тој верува дека Ирак сега има поголема политичка слобода и плурализам отколку пред 2003 година, посочувајќи особено на Ирачки Курдистан.
Хелер не го прифаќа претставувањето на тоа наследство во светлината на која било демократија.
„Луѓето треба да престанат да го поставуваат прашањето „дали Америка изгради демократија?“
„Не е, и нема сомнение за тоа“, вели тој.
Многу поважно наследство, според него, е регионалното.
„Соборувањето на Садам на крајот доведе до тоа иранските мрежи да се вгнездат во самата држава, апсорбирајќи ја противтежата што Вашингтон ја отстрани“, вели тој.
Сепак, сите четворица експерти се согласуваат дека Ирак останува далеку од стабилната демократија што ја замислуваа американските политичари во 2003 година.
Корупцијата е широко распространета и вооружените групи продолжуваат да ја држат власта заедно со формалната држава, велат тие, особено тврдокорните групи во рамките на Ирачките народни мобилизациски сили (ПМФ), мрежа од претежно шиитски милиции што Багдад се обидува да ја стави под целосна државна контрола.
Што би можело да се случи следно?
Ал-Амин не го гледа повлекувањето како крај на американското влијание во Ирак.
„САД сè уште имаат големо влијание поради зависноста на Ирак од продажбата на нафта во американски долари.“
„Ирак, исто така, останува зависен од Америка за продажба на оружје и има потреба од американска дипломатска поддршка за да се справи со предизвиците со кои се соочува Ирак со своите регионални соседи.“
Дел од тоа влијание тече низ дипломатското присуство на Вашингтон во земјата, вели Саџид.
„Вие ја имате најголемата американска амбасада во светот во Багдад. Имате најголем американски конзулат во светот во Ербил“, вели тој.
И двете згради ќе мора да имаат трајна заштита, забележува тој.
Силиман очекува да се одржува „многу длабок воен однос“, вклучително и континуирана обука и поддршка за планирање на ирачката војска, Службата за борба против тероризмот и Пешмергите, вооружените сили на полуавтономниот Курдистан во Ирак.
Сепак, најголемата неизвесност се ирачките милиции поддржани од Иран.
Ирачкиот премиер Али ал-Заиди првично сакаше целосно да ги стави под државна власт до истиот рок на 30 септември, но милициите наводно бараат продолжување до крајот на 2027 година.
Експертите не се согласуваат колку е реален тој временски рок.
„Тоа нема да се случи“, вели Саџид, посочувајќи на длабоките корени на милициите во политичкиот и финансискиот систем на Ирак, нивното присуство во парламентот и нивните врски со Техеран.
Но, Силиман ја гледа можната светла страна на сето тоа.
Без американските трупи како заеднички непријател, милициите би можеле да изгубат клучно политичко оружје, давајќи му на Багдад повеќе простор да врши притисок врз тврдокорните.
Сепак, тој предупредува на многу посериозен ризик.
„Разговарав со голем број ирачки премиери, уште пред да бидам амбасадор, кои се загрижени дека ова би можело да доведе до граѓански судири или потенцијално дури и граѓанска војна во Ирак“, вели тој.
Саџид се плаши и од враќањето на Исламската држава, бидејќи сè потсетува на условите по повлекувањето од 2011 година.
Тој се сеќава дека кога американските трупи заминаа, шиитската влада во Багдад се обиде да ги уапси и избрка сунитските лидери од политичкиот процес, репресија што ги доведе многу сунити кон екстремизам и помогна во поттикнувањето на подемот на Исламската држава.
Сега кога сунитските заедници повторно се нервозни за тоа како ќе бидат третирани, Саџид предупредува дека ризикот од екстремизам е значителен.
Силиман е пооптимистичен, тврдејќи дека ирачките безбедносни сили се многу посилни отколку што беа пред една деценија и се во подобра позиција да ја сопрат таквата закана.
Регионално, експертите велат дека повлекувањето покренува нови прашања за рамнотежата на моќта меѓу Америка и Иран во Ирак.
Ал-Амин очекува Иран да „го зацврсти своето влијание ако може“ и предупреди дека последното повлекување не треба да се смета за нужно трајно.
„Американските сили веќе го напуштаа Ирак во 2011 година, но се вратија неколку години подоцна“, вели тој.
„Ова е крајот на едно поглавје од приказната, но не и последното поглавје“.