Царинската војна меѓу САД и Канада е кулминација на турбулентните односи меѓу двете земји од почетокот на вториот претседателски мандат на Доналд Трамп.
По неуспехот на тридневните преговори во Вашингтон, САД воведоа царини од 50 проценти за канадска стока во вредност од околу 20 милијарди долари – од стапчиња за хокеј и градежни материјали до алкохолни пијалоци и текстил, пишува Index.hr.
Тоа е преседан затоа што за прв пат по 80 години, Вашингтон посегна по член 338 од Законот за тарифи од 1930 година, односно одредбата што му дозволува на претседателот да воведува царини кога ќе утврди дека друга земја дискриминира во однос на американската трговија.
За разлика од претходните мерки, овие не можат да се заобиколат дури ни со стоки што се во согласност со договорот за слободна трговија CUSMA (наследник на NAFTA), кој досега беше еден вид сигурносен вентил за канадските извозници.
Канада во војна
Канадскиот премиер Марк Карни остро одговори.
Тој ги нарече новите тарифи „погрешна проценка“, обвинувајќи го неуспехот на преговорите за „неекономските“ и „неправедните“ барања на администрацијата на Трамп, и најави дека Канада ќе возврати „долар за долар“ од 8 септември.
Контрамерките ќе опфатат челик, млечни производи, домашни апарати, земјоделска опрема, пулпа, хартија и електроника.
На прашањето на новинарите дали ова е трговска војна, Карни беше недвосмислен:
„Вие сте во војна кога сте нападнати. Ние сме нападнати“.
Тој отиде чекор понатаму, велејќи дека новите тарифи се дизајнирани да ја повредат и поделат Канада, додека на Белата куќа ѝ кажа дека САД ја користат економската интеграција на двете земји како оружје.
За да се разбере сериозноста на моментот, треба да се вратиме на самиот почеток на вториот мандат на Трамп.
Веќе на 20 јануари 2025 година, денот на инаугурацијата, тој потпиша меморандум во кој ги замоли членовите на кабинетот да ја проценат „нелегалната миграција и протокот на дрога“ од Канада, Мексико и Кина.
Две недели подоцна, на 1 февруари, дојде првиот удар: царини од 25 проценти за канадска и мексиканска стока и 10 проценти за енергија.
Мерката формално е оправдана со прогласувањето вонредна состојба поради шверц со фентанил и нелегална имиграција, иако сообраќајот на фентанил преку канадската граница е статистички занемарлив во споредба со мексиканската.
Отава возврати со царини за стока во вредност од 30 милијарди долари, кои се зголемија на 155 милијарди долари во рок од три недели.
Судовите делумно го запреа Трамп
Од самиот почеток, реториката беше исто толку остра како и трговската политика. Потоа Трамп почна јавно да го нарекува премиерот Џастин Трудо „гувернер“ и отворено предложи Канада да стане 51-ва држава на САД.
Таа закана за суверенитетот, повеќе од самите царини, предизвика бран на национален гнев во Канада што одигра клучна улога во изненадувачкото враќање на Либералната партија на власт на почетокот на 2025 година, откако Карни го наследи Трудо.
Во текот на 2025 година, царините беа воведени сектор по сектор: во април, царини од 25 проценти беа воведени за автомобили, во јуни 50 проценти за целиот увезен челик и алуминиум, а во август дополнителни 35 проценти за низа канадски производи.
Во меѓувреме, американскиот судски систем делумно ги ограничи политиките на Трамп, бидејќи федералните судови ги поништија некои од најстрогите царини, пресудувајќи дека повикувањето на Законот за меѓународни економски овластувања во вонредни ситуации (IEEPA) е неуставно.
Во февруари оваа година, Врховниот суд на САД потврди со пресуда од 6-3 дека овој закон не може да се користи за толку обемни царински мерки.
Канадски загуби
И покрај ова, односите постојано се враќаа во кризен режим. Трговската војна повеќе не е апстрактно прашање на надворешна политика, туку опиплив економски факт за двете страни, иако ударот е многу потежок за Канада, со оглед на тоа што околу три четвртини од канадскиот извоз традиционално одат во САД.
Кумулативната загуба од 109.000 работни места во првите два месеци од 2026 година дополнително го оптовари пазарот на трудот, додека стапката на невработеност во 2025 година во просек изнесуваше 6,8 проценти, откако достигна врв од 7 проценти во третиот квартал.
Секторите директно погодени од царините најтешко го почувствуваа ударот: производството на алуминиум падна за 15,5 проценти, производството на каросерии и приколки за 11,6 проценти, додека извозот на челик падна за 25 проценти.
Нова анализа објавена веднаш по најновата ескалација проценува дека губењето на преференцијалниот пристап до пазарот за околу 17,7 милијарди до 20 милијарди долари канадски извоз може да доведе до губење на речиси 90.000 работни места и дополнително зголемување на невработеноста за 0,4 процентни поени, а воедно да го забави растот на БДП за 0,2 до 0,3 проценти.
Економистите предупредуваат дека штетата се шири надвор од директно погодените гранки. Мајкл Девенпорт од „Оксфорд економикс“ претходно ја опиша состојбата на канадскиот пазар на труд како ненадејно враќање во реалноста, со проценка дека економијата досега ја избегнала рецесијата, но со постојано растечки ризици.
За просечниот граѓанин, ова значи повисоки цени за увезената стока (пијалоци, млечни производи, градежни материјали), неизвесност на работните места во производствените региони како што се Онтарио и Квебек, каде што се концентрирани челичарниците, фабриките за алуминиум и автомобилската индустрија, како и опиплива промена во навиките на потрошувачите.
Бојкотот на американската стока, кој трае од почетокот на 2025 година, стана постојан општествен феномен, а не краткорочна реакција. Во исто време, самите нови тарифи веројатно нема значително да влијаат врз американските потрошувачи, кои веќе се под притисок од високите цени на горивата, но поголем проблем е повторното разгорување на целата трговска војна.
Свртување кон други пазари
Следната клучна пресвртница е 8 септември, кога контрамерките на Канада ќе стапат на сила.
Реално е да се очекува дека Вашингтон ќе одговори на нив со нова рунда притисок, имајќи го предвид моделот на однесување во изминатите 18 месеци – секоја канадска контрамерка досега предизвика нова закана или фактичка ескалација од американска страна.
Аналитичарите предупредуваат дека оваа рунда може да биде различна од претходните застој бидејќи овој пат Карни отворено зборува за војна, а не за привремено недоразбирање, што го отежнува брзото враќање на преговарачката маса без која било страна политички да „го изгуби угледот“.