Помина една година откако потпретседателот на САД, Џ.Д. Венс, одржа говор на Минхенската безбедносна конференција, во кој ја критикуваше Европа за нејзината политика кон мигрантите и слободата на говорот, тврдејќи дека најголемата закана за континентот доаѓа одвнатре, објавува Би-Би-Си, а пренесува Index.hr.
Публиката потоа изгледаше изненадена.
Во меѓувреме, Белата куќа на Трамп нагло го смени светскиот поредок.
Сојузниците и противниците беа казнети со царини, беше преземена дрска акција против Венецуела, Вашингтон недоследно бараше мир во Украина под условите на Москва, а од Канада бизарно се бараше да стане 51-ва федерална држава на САД.
Европска безбедност
Овогодинешната конференција, која започнува подоцна оваа недела, повторно изгледа клучна.
Американската делегација ја предводи државниот секретар и советник за национална безбедност, Марко Рубио, а поканети се повеќе од 50 светски лидери.
Средбата се одржува во време кога европската безбедност изгледа сè понеизвесна.
Стравувањата беа дополнително засилени од најновата Американска стратегија за национална безбедност (NSS), објавена на крајот од минатата година, во која се повикува Европа да „застане на свои нозе“ и да преземе „примарна одговорност за сопствената одбрана“.
Гренланд како пресвртна точка
Сепак, кризата околу Гренланд е она што навистина го потресе ткивото на трансатлантската алијанса.
Доналд Трамп постојано изјавуваше дека „мора да го поседува“ Гренланд заради безбедноста на САД и светот, а во еден момент не ја исклучи употребата на сила.
Бидејќи Гренланд е самоуправна територија на Данска, данскиот премиер рече дека непријателското американско преземање би значело крај на НАТО, алијанса која ја поддржува европската безбедност 77 години.
Кризата засега е избегната, но остави непријатно прашање што лебди над Минхен: дали безбедносните врски меѓу Европа и САД се непоправливо оштетени?
Тие се променија, нема сомнение за тоа, но не се распаднаа.
Сер Алекс Јангер, кој ја водеше британската разузнавачка служба MI6 од 2014 до 2020 година, изјави за Би-Би-Си дека трансатлантскиот сојуз нема да се врати во она што беше, но дека не е раскинат.
„Продолжуваме да имаме огромна корист од нашите безбедносни, воени и разузнавачки врски со Америка“, вели тој.
Европа мора да преземе поголем товар
Како и многумина, тој верува дека Трамп бил во право што ја натерал Европа да преземе поголем дел од товарот на сопствената одбрана.
„Имате континент од 500 милиони луѓе кои бараат од континент од 300 милиони да се справи со континент од 140 милиони. Се е превртено наопаку. Верувам дека Европа треба да преземе поголема одговорност“, рече Сер Алекс.
Токму оваа нерамнотежа, во која американските даночни обврзници ја субвенционираат европската одбрана со децении, е во коренот на голем дел од негодувањето на администрацијата на Трамп кон Европа.
Сепак, поделбите одат подалеку од воените трошоци и фрустрацијата со членките на НАТО, како што е Шпанија, кои дури не ги исполнуваат ни минималните 2 проценти од БДП за одбрана.
Три столба на стратегијата
Тимот на Трамп е во остар конфликт со Европа по прашањата за трговијата, миграцијата и слободата на говорот, додека европските влади се загрижени од односот на Трамп со Владимир Путин и неговата склоност да ја обвинува Украина за руската инвазија, која наскоро ќе влезе во својата петта година.
Организаторите на Минхенската безбедносна конференција објавија извештај пред настанот во кој Тобијас Бунде, директор за истражување, тврдеше дека имало фундаментален прекин со американската стратегија по Втората светска војна.
Таа стратегија, како што наведува тој, се темелела на три столба: вера во мултилатералните институции, економска интеграција и верување дека демократијата и човековите права не се само вредности, туку и стратешка предност.
„Под администрацијата на Трамп“, вели Бунде, „сите три столба беа ослабени или отворено оспорени“.
„Повик за будење“
Голем дел од размислувањето на Белата куќа на Трамп може да се види во Националната безбедносна стратегија.
Центарот за стратешки и меѓународни студии (CSIS) со седиште во Вашингтон го опишува документот како „вистински, болен, шокантен повик за будење за Европа“ и „момент на огромна дивергенција помеѓу европскиот поглед на себеси и визијата на Трамп за Европа“.
Стратегијата, исто така, како приоритет ја наведува поддршката за групите непријателски настроени кон европските влади кои треба да бидат сојузници на Вашингтон.
Таа промовира „поттикнување отпор кон моменталната европска траекторија во рамките на европските нации“ и наведува дека европските миграциски политики ризикуваат „цивилизациско бришење“.
Во исто време, документот наведува дека „Европа останува стратешки и културно витална за Соединетите Американски Држави“.
„Поголемиот дел од европската реакција на оваа стратегија“, вели CSIS, „веројатно ќе биде истиот шок што го пречека говорот на потпретседателот Џ.Д. Венс во Минхен“ во февруари 2025 година.
Софи Ајзентраут од Минхенската безбедносна конференција додава: „Сведоци сме на подемот на политичките актери кои не ветуваат реформи, но се многу експлицитни во својата желба да ги соборат постојните институции. Ги нарекуваме уништувачи“.
Тестот на Нарва и Член 5.
Клучното прашање во сето ова е: дали Член 5 сè уште важи? Тоа е одредба од повелбата на НАТО во која се наведува дека нападот врз една членка е напад врз сите.
Од 1949 година до пред една година, се подразбираше дека, во случај на руски напад врз членка како Литванија, целата сила на алијансата, предводена од американската воена моќ, ќе дојде на помош.
Иако претставниците на НАТО инсистираат дека Член 5 останува на сила, непредвидливоста на Трамп и презирот на неговата администрација кон Европа неизбежно го доведуваат во прашање.
Ова е она што може да се нарече „тест на Нарва“.
Нарва е град во Естонија со мнозинско руско население, веднаш на границата со Русија.
Непредвидливоста на САД
Ако Русија, хипотетички, се обиде да го окупира градот под изговор дека „им помага на сонародниците“, дали оваа американска администрација ќе дојде на помош на Естонија?
Истото прашање може да се примени и на евентуално руско движење кон коридорот Сувалки, кој ја одделува Белорусија од руската енклава Калининград, или кон норвешкиот архипелаг Свалбард.
Со оглед на неодамнешните територијални амбиции на Трамп да го одземе Гренланд од членката на НАТО, Данска – никој не може со сигурност да предвиди како би реагирал.
И тоа, во време кога Русија води војна против Украина, може да доведе до опасни погрешни пресметки.
Минхенската безбедносна конференција оваа недела треба да понуди некои одговори за насоката на трансатлантската алијанса.
Сепак, тие одговори можеби не се оние што Европа сака да ги чуе.