Иран, веќе исцрпен од години санкции и брутална воена офанзива од страна на САД и Израел, сега се соочува со нов тест, бидејќи претседателот Доналд Трамп се обидува дополнително да го заостри економскиот притисок врз Исламската Република.
САД ги подготвуваат мерките, кои треба да бидат откриени на прес-конференција вечерва, за кои министерот за финансии Скот Бесант ветува дека ќе бидат „најтешките санкции во историјата“.
Ова доаѓа во време на застој во преговорите за прекин на шестмесечната војна и додека Иран продолжува да нанесува глобална економска штета со нарушување на поморскиот сообраќај низ стратешки важниот Ормутски теснец.
Според признанието на врвни ирански функционери, граѓаните на Иран ги трпат последиците.
„Се извинуваме што овие проблеми постојат, бидејќи сме во тотална економска, воена и безбедносна војна“, рече иранскиот претседател Масуд Пезешкијан, објавија државните медиуми.
„Како влада, се обидуваме со сета сила да ја насочиме инфлацијата, проблемите во јавниот сектор, животниот стандард на луѓето, нивните работни места, иднината и животот кон достоинство и гордост“, додаде тој.
Видеата објавени на социјалните мрежи минатата недела покажуваат празни пазари во Техеран и Карај, додека продавачите се жалат дека клиентите не купуваат свежи производи.
Еден жител на Техеран и еден сопственик на бизнис изјавија за CNN дека економскиот притисок станал „неподнослив“.
„Не само што сè е скапо“, изјави Нима, 36-годишен жител на Техеран, за CNN, „туку некои важни работи што ни се потребни не можеме ни да ги добиеме повеќе, како што се одредени лекови“.
Сопственикот на малата продавница, кој зборуваше под услов да остане анонимен за да може слободно да зборува за економските услови, рече дека едвај врзува крај со крај.
„Ни снемуваат некои странски производи, како што се странски шампони и регенератори, паста за заби. Нашите залихи се ограничени и сега се премногу скапи за повеќето луѓе, но дури морав да ги зголемам и цените на иранските производи“, рече тој.
„Непосредна штета“
Сепак, дури и со новиот економски притисок, експертите велат дека доколку администрацијата на Трамп не најде нови начини да ги прекине изворите на приходи на Техеран, Вашингтон повторно ќе се соочи со режим кој има децениско искуство во избегнување на санкциите и е способен да најде нови начини за генерирање приходи и да смета на својата способност да го преживее американскиот економски притисок.
За време на децениите меѓународна изолација, Исламската Република беше принудена да развие софистицирани методи за ублажување на ефектите од западните санкции.
Така создаде децентрализирана мрежа од фиктивни компании, посредници, менувачници и флота од „сенка“ од танкери, која користи трансфери на товар од брод до брод, изменети податоци за следење на бродови и фалсификувана документација за транспорт на нафта.
Според Мрежата за спроведување на финансиски криминал на САД (FinCEN), во 2024 година, околу 9 милијарди долари од активностите на „сенка банкарство“ на Иран се одвивале преку дописнички сметки на САД, врз основа на извештаи од американски финансиски институции.
Компаниите „шел“, вклучувајќи ги и оние поврзани со нафта, превоз и инвестиции, олеснуваат трансакции во вредност од милијарди долари преку мрежи што ги опфаќаат Обединетите Арапски Емирати, Хонг Конг и Сингапур, според Министерството за финансии на САД.
Плаќањата често се вршат во кинески јуани, преку берзи за стоки или надвор од банкарскиот систем базиран на долари, изјави за CNN Умуд Шокри, енергетски стратег и виш гостин-студент на Универзитетот „Џорџ Мејсон“.
Најновите мерки ќе ја „скршат“ економијата на „овој убиствен режим“ и ќе ја ограничат способноста на Иран да „проектира моќ преку своите посреднички групи“, како и да ја финансира иранската војска, рече Бесент во неодамнешно интервју за CNBC.
Сепак, експертите предупредија дека најновите санкции веројатно најтешко ќе ги погодат обичните Иранци.
„Обичните Иранци ќе ги почувствуваат последиците најбрзо и најтешко, а дополнителните санкции би го ослабнале ријалот, би ја зголемиле инфлацијата, би ја зголемиле цената на увезената стока и индустриските суровини и би ја намалиле куповната моќ на домаќинствата“, рече Шокри.
Дури и ако јавните и воените трошоци, како и регионалните сојузници на Иран, бидат погодени од строги нови економски санкции, вработените, пензионерите, малите бизниси и семејствата со пониски приходи ќе бидат особено ранливи, додаде тој.
Институциите и посредниците „поврзани со политички структури“ би биле делумно „заштитени“ бидејќи тие сè уште би профитирале од шверц, манипулација со валути и контрола врз ретките увезени производи, рече Шокри.
Удар за САД и Кина
Експертите велат дека за ефикасно да се изврши притисок врз иранската економија, САД ќе мора да ги таргетираат големите кинески купувачи на иранска нафта, независните рафинерии и банките што ги обработуваат приходите на Иран, но ова би можело да предизвика и одмазда на Пекинг против Вашингтон.
Во објава на социјалната мрежа Truth Social, Трамп им се закани на другите земји со „огромни економски последици“ ако му обезбедат на Иран каков било вид „слама за спасение“, но не именуваше конкретни земји.
„Вашингтон треба да ги таргетира клучните точки на иранската трговија, наместо да продолжи да воведува санкции врз прокси бродови и фиктивни компании“, рече Шокри.
Тој додаде дека САД би можеле да воведат санкции врз операторите на танкери, осигурителните компании, пристаништата и давателите на услуги за претовар на товар од брод до брод, како и да воведат дополнителни ограничувања за технологиите што би можеле да имаат двојна, т.е. цивилна и воена, употреба.
„Бура што треба да се издржи“
Иако иранската влада го прошири домашното производство, користејќи софистицирана мрежа на фиктивни компании за набавка на основни стоки, главно од Кина, Исламската Република покажа дека може да го префрли товарот на санкциите врз веќе осиромашеното население, а воедно да ги заштити институциите клучни за опстанокот на режимот.
Неколку недели пред почетокот на војната, Иранците излегоа на улиците за да протестираат против зголемените трошоци и инфлацијата.
Во јануари, граѓаните ги преплавија улиците на Техеран и другите ирански градови протестирајќи против вртоглавата инфлација и падот на вредноста на иранската валута, а протестите се проширија и на барања за политички промени.
Сепак, откако првично ги призна економските тешкотии, владата повторно ги обвини демонстрантите дека се странски агенти, а потоа започна една од најбруталните мерки во историјата на Исламската Република.
Засега, иранскиот режим ја користи војната како изговор за лошите економски услови, додека на веќе мачната влада ѝ е даден изговор пред исцрпеното население.
Во исто време, се чини дека Трамп е тој што е под поголем политички притисок од американските потрошувачи кои се бесни поради цените на горивата пред среднорочните избори.
„Тие се подготвени да ја издржат бурата и се подготвени да ја поднесат болката“, изјави за CNN Дина Есфандијари, водечки експерт за геополитичка економија на Блискиот Исток во Bloomberg Economics.
„Ниту една од мерките што ги разгледува претседателот Трамп нема да го натера Иран да капитулира“.
Според неа, она што е потребно е „дипломатија и стимулации“ во односите со Иран, што „секако, воопшто не е предмет на разгледување“.
Засега, Неда, 34-годишна жителка на Техеран која страда од заболување на бубрезите и има потреба од лекови, е загрижена бидејќи повторно е принудена да купи само половина од својата месечна доза.
„Постојано сум многу вознемирена бидејќи без лекови навистина нема да преживеам“, рече таа.
„Знаете, другиот ден бев на лекар и медицинската сестра рече дека луѓето веќе не можат ниту да дојдат на закажаните закажани за дијализа. Луѓето што примаат хемотерапија престанаа да доаѓаат затоа што едноставно веќе не можат да си ја дозволат“.
Најголемите санкции во историјата на санкциите
Соединетите Американски Држави веројатно ќе ги заострат санкциите врз Иран, наместо дополнително да ги прошират, и ќе извршат притисок врз нафтениот сектор на Иран како дел од своите мерки за „економски Ден Д“, изјави денес за CNN поранешен функционер на американското Министерство за финансии.
„Иранската економија беше предмет на многу сеопфатни – би рекол најсеопфатни – санкции во историјата на санкциите. Би рекол дека го достигнавме максималниот капацитет за воведување нови санкции, но тоа сè уште не е максимален притисок, рече Миад Малеки.
САД би можеле да ја таргетираат и иранската нафта за да го отсечат еден од клучните извори на приход за иранската економија, рече тој.
Според податоците од документот на Конгресната комисија на САД, Кина купува околу 90 проценти од извозот на сурова нафта на Иран. Кина не признава во своите царински податоци дека увезува иранска сурова нафта.
„Ќе има одреден притисок врз малите и средни независни кинески рафинерии, таканаречените рафинерии за чајници, кои купуваат иранска нафта. Ова ќе изврши дополнителен притисок врз Иран кога станува збор за генерирање приходи, но и врз банките и менувачниците кои му дозволуваат на иранскиот режим да врати дел од тие приходи во земјата и да добие странска валута“, рече Малеки.
Министерството за финансии на САД веќе воведе санкции врз таквите независни кинески рафинерии, но Пекинг во мај им нареди на своите компании да ги игнорираат ограничувањата.
Трита Парси, извршен потпретседател на Институтот Квинси за одговорна владина политика, рече дека е малку веројатно Иран да капитулира дури и под најновите економски мерки. САД воведуваат санкции врз Иран од 1979 година.
„Сите претходни мерки несомнено вршат притисок врз Иран“, изјави тој за Си-Ен-Ен во понеделник. „Тие имаат разорно дејство врз иранската економија. Сепак, тие не ги натераа Иранците да се откажат, да капитулираат или да се предадат.“
Секретарот за финансии на САД, Скот Бесант, треба да ги презентира деталите за кампањата за економски притисок на прес-конференција во понеделник. Во колумна објавена еден ден претходно во Фајненшл тајмс, тој напиша: „Влегуваме во последната фаза“.